Джуга – один из древнейших армянских городов, которые в XV-XVI веках сыграли важную роль в развитии армянской культуры. Джуга упоминается у многих летописцев, начиная с V века, богатым и процветающим городком. Но город, особенно, начал развиваться и расцветать после падения Ани в XII веке.

Город находился на берегу реки Аракс и имел длину более километра, а ширину – 400-500 метров. Разрастаясь, он перешел и на другой берег реки.

C XIII века в городе начали бурно развиваться ремесла, искусство, торговля. В XV-XVI веках в Джуге большого развития достигли – резьба по камню, зодчество, переписка и художественное украшение книг, ковроделие, набивка тканей, огранка драгоценных камней.

Предприимчивые джугинские купцы торговали со многими странами Запада и Востока, основывая там свои торговые дома.
Караваны джугинских купцов направлялись в Индию, в основном в Мадрасс и Калькутту, в Китай, в Персию, в Италию (Венецию), в Австрию (Вену), в Голландию (Амстердам), в Турцию (Константинополь), в Россию (Москву, Петербург, Крым, Астрахань), даже на Филипинские острова (Манилу) и остров Яву.

Для примера, из 250 купцов, торговавших с Венецией, 60 были из Джуги. В их честь, одна из улиц города была названа Джугинской.

В своем родном городе джугинцы возвели множество прекрасных палат, гостиниц, зданий, церквей, создали большое количество хачкаров с изъящным и тонким орнаментом.

Богатство джугинцев достигло астрономических размеров. Их дома блистали роскошью, а все внутренние украшения и домашняя утварь были изготовлены из золота и серебра.

Старая Джуга славилась своими средневековыми архитектурными и историческими памятниками, особенно, многочисленными восхтительными и изъящными хачкарами.

Главный храм Джуги – Аменапркич, возведен на возвышенности. Он упоминается в исторических документах еще в 976 году, то есть это говорит о том, что основание храма было заложено не позднее IX-X века. Комплекс храма Аменапркич состоял из церкви, притвора, трапезной, одноэтажных служебных и хозяйственных построек. Церковь находится в юго-восточном углу комплекса и представляет собой центрокупольную базилику, построенную из полуобработанных, тесаных камней.

Довольно большой и круглый купол прикрыт пирамидальным прикрытием. В церковь ведет широкий вход, имеющий стрельчатую арку, которая характерна памятникам XII-XIII века. Это говорит о том, что памятник построен в XIII веке. К западному фасаду церкви были пристроены двухколонные сводчатые маленькие притворы. У стен церкви находились жилые кельи, трапезная, хлебопекарня, кухня, служебные, производственные и прочие постройки.

Церковь Помполози, или Тавараци (Пастушья) – это небольшая купольная церковь XVI века, с одним входом. Внутри церковь крестообразна, а снаружи – квадратная. Построена среди скал, окружающих Джугу.

Церковь с. Аствацацин (св. Богородицы) расположена непосредственно у крепостной стены. Прямоугольное здание церкви с двумя приделами со всех сторон окружено довольно крепкой крепостной стеной, что создавало впечатление небольшой крепости. Памятник был сооружен в XII-XIII веках и реставрирован в конце XVI века.

Не менее значительными памятниками и известными духовными центрами были и джугинские церкви св. Геворга, св. Саркиса и Верин Катанк.

На берегу реки Аракс находятся разалины Главного Каравантуна. Он имел арочную прямоугольную форму и занимал довольно обширную территорию. Внутри, вдоль стен, были построены многочисленные большие и малые комнаты, предназначенные для путешественников и товаров.

В восточной части города, на возвышености близ реки Аракс находилась крепость Джуги, или Дарзаври, построенная в X-XII веках в неприступном месте.

На берегу реки Аракс сохранились развалины красивого и величественного четырехарочного каменного моста, построенного на пути, имеющем важное государственное и торговое значение. Мост был построен с большим мастерством из тесаных камней на известковом растворе. Его арочный проем достигал 37 м в длину и ширину 3 метра. Построенный в раннем средневековье, мост просуществовал до конца XVI века.

В окружающих город скалах существовало множество каменоломен и пещер. Датируемые II –I тысячилетиями до нашей эры, эти пещеры использовались как поселения и укрытия.

В те годы Армения являлась яблоком раздора между Ираном и Турцией. Джуга находилась под властью Турции. В 1603 году Иран захватил большую часть земель, находившихся до этого под властью Турции. Был взят также и Ереван. Однако турки решили вернуть отвоеванные у них земли и постоянно стали совершать набеги на эти территории.

Персы начали сгонять и жителей Араратской долины, и жителей Джуги вглубь страны (Персии), чтобы в случае победы турок, им остались лишь голые земли. Кроме того персы хотели, чтобы баснословные капиталы джугинских купцов находились в Персии.

Переселение было совершено в октябре 1605 года. Многие, не выдержав холода и трудного перехода, погибли во время перехода. Все, что было возможно, было разрушено и передано огню сразу же после выселения жителей из города, а мост, по которому прошли изгнанники, был разрушен.

Джугинцам была выделена территория, находящася на берегу реки, недалеко от Исфагана, причем земли были предоставлены не безвозмездно – за часть из них нужно было заплатить. Так был основан город, который был назван Новой Джугой.

План города был таким: главная улица имела длину 3246 шагов, а ширину – 16. Вокруг главной улицы находилось 10 широких улиц, каждая из которых являлась одним из районов города. В начале XVII века население Новой Джуги достигало 30 тысяч жителей.

На новом месте джугинцы-изгнанники снова возвели свои величественные храмы, церкви отстроили дворцы, поставили хачкары – все как в покинутом городе. Был воздвигнут величественный храм Всеспасителя и 17 других церквей, открылись школы.

В 1647 году здесь открылась типография и началось печатание книг. Затем джугинцы начали открывать типографии в разных городах, в частности, в Мадрассе и Калькутте, где начали издавать различные печатные издания. В 1794 году в Мадрассе начинает выходить в свет первый армянский журнал “Аздарар” (Вестник).

Как и в Старой Джуге, так и в Новой Джуге – одним из занятий горожан была торговля, и уже в XVII-XVIII веках они в своих руках сосредоточили почти всю внешнюю торговлю Персии, устанавливая торговые связи со многими странами.

Особенно укрепились связи с Россией. В 1660 году, за благосклонное отношение к армянам, джугинские купцы подарили русскому царю Александру Михайловичу трон из золота, на котором было 876 бриллиантов, 1233 изумрудов и рубинов, и все это было окаймлено тремя рядами жемчугов. В настоящее время этот трон хранится в Оружейной палате Московского Кремля.

Старая Джуга долгое время оставалась необитаемой, но несколько семей все вернулась в разрушенный город. Вначале они ютились в развалинах, затем стали строить дома, частично восстанавливать церкви.

В 1848 году джугинцы недалеко от развалин исторического города основали селение, которое тоже назвали Джугой. В 1851 году на окраине села была возведена церковь св. Геворга, где с 1860 года начала действовать школа, а с 1890 года при школе открылась библиотека.

Однако, находясь на границе, Джуга все время страдала из-за военных действий. В настоящее время и Старая Джуга, и селение Джуга не находятся на территории Армении.

Джуга был особенно знаменит своими хачкарами, большая часть которых не сохранилась. Кладбище Джуги является своеобразным, уникальным, богатым собранием прекраснейших хачкаров. Джугинцы, увековечивая память своих близких, ставили хачкары один краше другого. Хачкары, большей части, изваяны из розового, красноватого или желтоватого камня.

Центральная часть хачкара была орнаментирована, глубоко врезанным крестом, а верхняя часть – украшена всевозможными резными поясками и арками, а в нижней части хачкара, на цоколе, обычно были изображены вооруженные всадники или символические украшения. Множество хачкаров, неповторимых по своему тончайшему рисунку и мастерству резьбы по камню, сохранившиеся до наших дней, продолжают поражать разнообразием и мастерством исполнения.

Мастера - каменотесы из Джуги, продолжая традиции армянского искусства обработки камня и миниатюры, внесли свои находки и создали собственный стиль, который послужил основой для создания новой школы, нового этапа в искусстве хачкаров.

На кладбище Джуги вместе с хачкарами стояли и множество надгробий в форме баранов, украшенных рельефами на бытовые сюжеты. Как на хачкарах, так и на надгробиях – многочисленные надписи, изображения различных геометрических фигур, предметов, орудий, растительный орнамент и фигурки животных.

В 1648 году на этом кладбище стояло более 10 тысяч хачкаров – неповторимых, мастерски выполненных произведения искусства армянской резьбы по камню, в основном, относящихся к IХ - ХV вв.

В настоящее время большая часть хачкаров или разрушена или уничтожена.

ИА REGNUM приводит фотохронику разрушения кладбища в Старой Джульфе

У меня вопрос по Джуге

Здесь написано что город перекинулся на другой берег Аракса.
Сегодня это Джульфа Иранская, находится на территории Ирана.

Там то хотя бы что-нибудь сохранилось или воообще там что-нибудь из армянского следа есть

ՀՈԻՇԱՐՁԱՆՆԵՐԸ

Ջուղան հայոց պատմության մեջ հայտնի է նաև իր միջնադարյան մի շարք պատմական ու ճարտարապետական հուշարձաններով, հազարավոր գեղաքանդակ ու զարմանահրաշ խաչքարերով, հոյակապ կամրջով, բերդով, մի շարք քարվանատներով ու վաճառատներով, քաղաքային ծածկած շուկայով ու բաղնիքով, եկեղեցիներով և այլևայլ հուշարձաններով, որոնք այժմ մեզ են հասել մեծամասամբ հիմնահատակ ավերված և մասամբ էլ կանգուն ու կիսակործան վիճակով։ Ժամանակին այստեղ գործում էին Ամենափրկիչ վանքը, ս. Աստվածածին, ս. Գևորգ, ս. Մինաս, ս. Հովհաննես, ս. Հակոբ, Ամենասուրբ Երրորդություն կամ Վերին Կաթան, Անդրեորդի, Պոմբլոզի ժամ և այլ եկեղեցիները, որոնցից մի քանիսն են մնում, այն էլ կիսակործան վիճակով։

Հուշարձանները Ջուղայի փառավոր անցյալի լուռ ու մունջ, խոսուն վկաներն են։ Ժամանակի և պատմական անցյալի բերումով Ջուղա քաղաքից այժմ շատ քիչ բան է մնացել։ Քաղաքի ավերակների զգալի մասը ժամանակի ընթացքում քայքայվելուց զատ, դեռևս XVII դ. սկսած ոչնչացվել է գանձախույզների որոնումներից, ինչպես նաև քաղաքամերձ լեռների փլուզումներից։

Կրաքարախառն, վարդագույն այդ լեռների ուսումնասիրությունը վկայում է, որ վերջին 300-350 տարիների ընթացքում լեռնային փլուզումները խորտակել են պատմական քաղաքի թաղամասերի և մնացած ավերակների մի մասը։ Ջուղայի ավերակների, նրա հուշարձանների ու գերեզմանատան խաչքարերի զգալի մասի կործանմանը նպաստել են նաև XIX դ. վերջերին և XX դ. սկզբներին քաղաքի տարածքով անցկացվող Ուլուխանլու-Ջուլֆա երկաթուղու կառուցման աշխատանքները, որոնց ականատես, պատմական գիտությունների դոկտոր Ս. Տեր-Ավետիսյանը իր «Ջուղա քաղաք» աշխատության մեջ նշել է. «Կառուցման համար (երկաթգծի–Ա. Ա) ոչնչացված էր գերեզմանատան մի մասը (նրա մեկ երրորդից ավելին) և քաղաքատեղի

լավագույն կեսը՝ կենտրոնական մասը։ 1903 թ. իրանական ափի Նախավկայի վանք գնալու ճանապարհին, ես ականատես եմ եղել այն բանին թե ինչպես երկաթուղու գծերը անցկացնելու ժամանակ փչացնում էին այդ հին հուշարձանները։ Հազարներով շատ հուշարձաններ օգտագործեցին շինարարության մեջ և գծի ամբողջ երկարությամբ մինչև հիմքերը քանդված էին. պահպանվել են միայն բարձր ժայռերին գտնվող ոչ մեծ ավերակները։ Մնացած բոլորը, գծի երկու կողմերին զուգահեռաբար 20 մ լայնությամբ, ամբողջովին ոչնչացված է»1։

Մեկ այլ ականատես Գեղամ Տեր-Գալստյանը (Գնունի), «Մշակ» թերթին 1904 թ. նոյեմբերի 2-ին ուղարկած «Ջուղայի պեղումները» հոդվածում շինարարական այդ աշխատանքների մասին նշել է. «Հարյուրավոր բանվորներ աշխատասեր մրջյունների երամի նման քանդում են հին քաղաքի ավերակների թափթփված բեկորները և հողը տանում-լցնում են երկաթուղու համար պատրաստած ճանապարհին։

Ինչեր ասես դուրս չեն գալիս հողի տակից. ամենաշատը դուրս է գալիս ածուխ, համարյա թե բրիչի յուրաքանչյուր հարվածը դուրս է քաշում հողի տակից ածուխի կտորներ և կան մարդիկ, ածուխ հավաքելով են զբաղված, և ինչ տեսակ ածուխ է, ավելի ամուր, ավելի կարծր և պսպղուն և մոտ է քարանալուն։ Հին Ջուղայի հրդեհելու ժամանակ շենքերի առաստաղի փայտերը կիսավառված խորտակվել են և թափվել ցած։
Ամենից հետաքրքիրը ցորենի պահեստի բացվելն է։

Պահեստը ցորենի հետ այրվել է հրդեհից և առաստաղը թափվել է գլխին... Ես ագահությամբ հավաքեցի այդ 300 տարվա ցորենից մոտ 10 ֆունտի չափ և լցրի երկու կճուճի մեջ, որոնք նույնպես դուրս էին եկել հողի տակից... Դուրս էին գալիս ժանգոտած և փչացած պղնձյա դրամներ... կավե և հախճապակե ամաններ, երկար կտցավոր ճրագներ, և դուրս էին գալիս մեծ քանակությամբ։

Այժմ համարյա թե յուրաքանչյուր ջուղայեցու տան մեջ գտնվում են հողի տակից դուրս եկած հնություններ։ Ես ինձ հետ վերցրի մի հախճապակյա կոտրված աման՝ սոխակի նուրբ պատկերով վրան, ոգևորված երգելիս վարդի թփի վրա։ Ռուս ինժեներների հետ... բանվորներին հաջողվել էր գտնել եկեղեցու մի հատ սկիհ, արծաթյա փոքրիկ ամաններ և այլն»2։

Ջուղայի կործանումից հետո բազմաթիվ հայ և օտարազգի ուղեգիրներ են այցելել նրա ավերակները և դառնությամբ նկարագրել երբեմնի մարդաշատ ու գեղեցկատես քաղաքից մնացած խղճուկ մնացորդները։ XIX դ. 20–30-ական թվականների ուղեգիր Տեր-Բաղդասար Գասպարյան Շուշեցին, օրինակ, 1821 թ. շարադրած իր «Աշխարհացոյցում» նշել է. «Ցավեցուցեր զաչս իմ տեսանելով ըզքեզ աւերակ ով գովելի քադաքտ


խին Ճուղայ, ոհ թե որչափ պատվելի էիր միում ժամանակի, որ ընդ քև ունէիր գօվելի և իմաստուն անձինքս և զեղեցիք հրաշալի եկեղեցիքս, այսօր կաս աւերակ և ամայի»1։ Իսկ XIX դ. վերջերին Ջուղա քաղաքատեղին այցելած անգլիացի տիկին Շանթրը իր ուղեգրություններում ընդգծել է. «Շատ վերստից տարածութեամբ ավերակօք ծածկուած է երկիրն։

Շինուածոյ նիութք ավազախառն գոյնզգոյն քարինք էին, կարմիր կավով շաղախուած, և ճարտարապետական կարևորություն ունեցող բան մը չերևեցավ աչքիս։ Միայն ասդիս անդին եկեղեցեաց ավերակք կտեսնուին... Նշանավոր շինուածք հրո ճարակ և ապա քերուած ըլլալով, դժուարին է հիմայ քաղաքին նախկին կերպարանաց վերայ գաղափար մը կազմել մտքով...»2։ եվ իրոք, այս հիշարժան քաղաքն այսօր մեծամասամբ պատկերվում-ուրվագծվում է մեր պատմագիրների երկերում ու ժողովրդի հիշողության մեջ հիշվող իր հազար ու մի կոթողներով ու առասպելների վերածված իրադարձություններով։

Ասում են Ջուղայի լեռներն ու ժայռերը դարերի բազմաթիվ ավերածություններին ականատես լինելուց են հրակարմիր ոսկեգույն հագել, վշտից ու մորմոքից փլուզվելով՝ վարդագույն դարձել։ Իսկ լեռներն ի վար տեղ-տեղ կանաչի թել-թել երակները վշտից ծերացած-դաղված այդ լեռների արցունքի շիթերն են։ Ավանդություն է սա իհարկե, բայց երբ հիշում կամ այցելում ես այդ լեռների փեշերին՝ հեզասահ ու վշտակիր մայր Արաքսի ափին, գոյատևած երբեմնի վաճառաշահ ու բարեշեն հայոց Ջուղա քաղաքից մնացած խղճուկ փշրանքներ-ավերակներ